"ST. GEORGEN-GUSEN-MAUTHAUSEN. Concentration Camp Mauthausen Reconsidered" - recenzja książki PDF Drukuj
"ST. GEORGEN-GUSEN-MAUTHAUSEN. Concentration Camp Mauthausen Reconsidered" - praca trojga autorów w recenzji Krzysztofa Antończyka (Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau).



Rudolf A. Haunschmied, Jan-Ruth Mills, Siegi Witzany-Durda
ST. GEORGEN-GUSEN-MAUTHAUSEN
Concentration Camp Mauthausen Reconsidered
St. Georgen an der Gusen 2007
292 strony, 49 ilustracje (w tym mapy)
ISBN: 978-3-8334-7440-8

Niszcząca machina stworzona przez III Rzeszę pozbawiła życia miliony istnień ludzkich. W powojennych rozliczeniach ze zbrodniarzami starano się dociec jakie były rozmiary tej zbrodni. W swoich zeznaniach podawali oni sprzeczne dane, a bardzo często nie potrafili określić nawet przybliżonej liczby zamordowanych. Skala dokonanej zagłady powszechnie przerażała. Mówiono o milionach. Jednak liczby przytaczane przez wszystkie powojenne lata nie dawały się łatwo przełożyć na konkretne nazwiska i losy pojedynczych osób. Ostatnie lata przyniosły nam intensyfikację badań zmierzających do wyrwania z tej bolesnej niepamięci nazwisk i imion – tożsamości ofiar. Pozostały setki tysięcy kart, list i wykazów z danymi ofiar. Obecnie poprzez ich całościową analizę i porównania będzie możliwe odtworzenie tego co w pierwszych powojennych latach wydawało się niemożliwe.
Konzentrationslager Mauthausen-Gusen w czasie II Wojny Światowej był największym kompleksem ponad 50 obozów, podobozów i komand zewnętrznych w całym imperium obozowym SS. Dwa główne wymienione w nazwie Mauthausen i Gusen leżące w bliskiej odległości i pozostałe rozsiane po terenie całej Austrii. Więźniów osadzonych w nich wyniszczano niewolniczą pracą, bestialskim biciem, głodem, nieludzkim traktowaniem. Byli więźniowie wymieniają około 60 sposobów w jaki mordowano tam ludzi. Mauthausen i Gusen należały do najcięższej, III kategorii obozów, według hierarchii ustalonej przez RF SS Heinricha Himmlera w sierpniu 1940 roku.

Byłe KL Mauthausen-Gusen, a szczególnie Gusen mimo, tego że zlokalizowane w Austrii jest również jednym z najważniejszych miejsc dla historii Polski. O ile byłe KL Auschwitz często bywa utożsamiane w naszym kraju z cierpieniem narodu polskiego pomimo tego, że większość ofiar stanowili Żydzi, o tyle KL Gusen nie identyfikowane tak jednoznacznie z polską tragedią, było pod względem liczb i proporcji obozem o największym procencie więźniów-Polaków. Uważam, że wciąż jest to niewystarczająco poznana, a warta upamiętnienia karta dziejów Polski w czasie II Wojny Światowej.

    “ST. GEORGEN-GUSEN-MAUTHAUSEN Concentration Camp Mauthausen Reconsidered” to niezmiernie interesująca książka, która została opublikowana pod koniec 2007 roku staraniami Komitetu Pamięci Gusen (Gusen Memoriale Committee) i lokalnej społeczności St.Georgen. Autorzy i pomysłodawcy tej książki postawili sobie za cel zrewidowanie i uzupełnienie naszej wiedzy na temat kompleksu obozów Mauthausen-Gusen. Tego niełatwego zadania podjęło się troje autorów od wielu lat związanych z działalnością Komitetu Pamięci Gusen i badających zagadnienia historii kompleksu obozowego. Dwoje z nich (Siegi Witzany-Durda i Rudolf A. Haunschmied) pochodzi z St. Georgen/Gusen. Natomiast Jan-Ruth Mills jest Amerykanką zaangażowaną w prace badawcze dotyczące Mauthausen-Gusen od połowy lat 90-tych XX wieku. Informacje o autorach są warte podkreślenia w kontekście tematów poruszonych przez nich w publikacji. Według mnie jednym z głównych walorów poznawczym tej pozycji jest osadzenie historii obozów i narracji historycznej w lokalnych realiach miejscowościa: ST. Georgen, Gusen, czy Mauthausen. Od nowoczesnych prac historycznych oczekujemy nie tylko naświetlenia przebiegu wydarzeń, ale także umiejscowienia faktów w realiach społeczno-geograficznych. Dzięki wiedzy i wrażliwości autorów, czytając tę książkę, realia tamtych dni stają się  nam dużo bliższe.

    Według mojej oceny, publikacja ta spełnia jeszcze inną bardzo ważną dla sprawy kultywowania pamięci o Mauthausen-Gusen funkcję. Mam na myśli zastosowanie języka angielskiego. Mimo tego, że dwoje autorów pochodzi z Austrii, książka wydana została właśnie w języku angielskim. Oczywiści zdecydowana większość współczesnej literatury holocaustu jest anglojęzyczna. Brak publikacji w tym języku na temat historii Mauthausen-Gusen był na tym polu znaczącą luką.  W świadomości opinii publicznej, a nawet wśród samych historyków nie tylko w odległych Stanów Zjednoczonych, ale również w Europie przypadek Mauthausen-Gusen jest wciąż wręcz nieznany lub traktowany pobocznie. Podczas gdy dzieje Mauthausen-Gusen do pewnego stopnia stanowią sui generis wybraną  i wyjątkową część wiedzy o holocauście. Książka ‘ST. GEORGEN-GUSEN-MAUTHAUSEN” może być kolejnym (po pozycjach: Gordon J.Horowitz, In the Shadow of Death. Living Outside the Gates of Mauthausen. 1991, Hans Marsalek, the History of Mauthausen Concentration Camp, Linz 2003) krokiem w kierunku budowania wiedzy historycznej o górnoaustriackich obozach w szerokim gronie czytelników anglojęzycznych na całym świecie. Głęboko wierze, że tak właśnie się stanie. Sądzę również, że pamięć winni jesteśmy  wszystkim tym, których tragiczne losy wplotły się w dzieje tych obozów. Mam również nadzieję i życzyłbym sobie, ażeby publikacja ta została przetłumaczona w przyszłości również na język polski.

Książka została opatrzona przedmową prof Henry Friedlandera oraz byłych więźniów Pierre Serge Choumoff i Dusana Stefancic`a. Słowo wstępne napisane przez te właśnie osoby jest, jak sądzę jej najlepszą rekomendacją. Również rzut oka na wykorzystywane archiwalia i cytowaną bibliografie  świadczy jak najlepiej o tej pozycji. Są tam odnośniki do dokumentów z takich dużych archiwów jak: National Archives and Records Administration (NARA), Airforce Historical Research Agency (AFHRA), Documentatiotionsarchiv des Oesterreichischen Widerstandes (DÖW), Bundesarchive Berlin, a także zbiory dokumentów wspólnoty lokalnej St.Georgen.: Chronik der Pfarre St.Georgen, Gemeindearchiv St.Georgen a.d. Gusen, Volkschulchronik ST.Georgen, czy Arbeitskreis fuer Heimat-, Denkmal- und Geschichtspflege St. Georgen  (AHDG). Wiele informacji zaczerpnięto również ze zbiorów prywatnych byłych więźniów, wspomnianych już Pierre Serge Choumoff (Paryż) i Dusan Stefancic (Ljubliana), a także z wywiadów i wspomnień. Szczególnie cenne są właśnie kwerendy przeprowadzone w archiwach leżących w bezpośredniej bliskości lokalizacji obozów. Jest to rodzaj źródeł nie wykorzystywanych wcześniej, a bardzo istotny. W ostatnich latach również w przypadku byłego Auschwitz badacze zwracają uwagę na sytuację mieszkańców wiosek mieszkających w bezpośredniej bliskości obozu, a także na ich rolę w przyobozowym ruchu oporu i pomocy dla więźniów (Ludzie dobrej woli: księga pamięci mieszkańców ziemi oświęcimskiej niosącym pomoc więźniom KL Auschwitz / pod red. Henryka Świebockiego, Oświęcim 2005). Dla czytelnika z Polski interesujące będzie na pewno spojrzenie trochę od innej strony na historię kompleksu obozowego w Austrii. W naszym kraju znane są relacje byłych więźniów Mauthausen-Gusen Polaków (np. Stanisław Dobosiewicz, czy Stanisław Grzesiuk) mniej natomiast więźniów innych narodowości. Oczywiście nie jest to żadna krytyka, a jedynie stwierdzenie faktu, że kwestie językowe kreują częstokroć stan wiedzy. Wśród publikacji ujętych w bibliografii należy wymienić tak fundamentalne prace dla tego tematu jak: Hans Marsalek, the History of Mauthausen Concentration Camp, Linz 2003, Stanisław Dobosiewicz, Mauthausen/Gusen –Obozy zagłady Warszawa 1977 r., Michel Fabreguet, Entwicklung und Veraenderung der Funktionen des Konzentrationslagers Mauthausen 1938-1945. Die nationalsozialistischen Konzentrationslager, Vol.1 Goettingen 1998, a także mniej znane jak: Marek Orski, Gusen 2004 – the Past and Prezent, Gdańsk 2004, David Winegate Pike, Spaniards in the Holocaust London 2000, czy Bertrand Perz, Projekt Quarz: Steyr-Daimler-Puch und des Konzentrationslager Melk. Industrie, Zwangsarbeit und Konzentrationslager In Oesterreich. Vol.3 Wiedeń 1990. Kilkadziesiąt tytułów przytoczonych w spisie świadczy o dogłębnej analizie literatury tematu wykonanej przez trzech autorów. Szczególnie zwraca uwagę ich sięgnięcie do literatury polskiej (Stanisław Dobosiewicz, Marek Orski), czy ogólnie mówiąc słowiańskiej (Ivan Skrjanec). Ktoś może powiedzieć, że wciąż jest to niewystarczające, ale nikt nie zaprzeczy dobrej woli autorów i dobrego kierunku obranego przez nich; łączenia doświadczeń badawczych z różnych kręgów kulturowych. „Międzynarodowość” historii Mauthausen-Gusen zobowiązuje badaczy do takiego właśnie „multinarodowego” patrzenia na dzieje kompleksu.

Po przeczytaniu książki wyodrębniłbym trzy obszary badawcze, których sposób analizy i opis wydają mi się szczególnie cenne dla wzbogacania  naszej wspólnej wiedzy historycznej. Mam tu na myśli:

- po pierwsze  - okres poprzedzający wybuch wojny, Anschluss Austrii przez III Rzeszę i powstanie obozu w 1938 roku,
- po drugie - aspekt  „ekonomiczny”, przedsiębiorstwa SS, metody zagłady więźniów i ich niewolnicza praca
- po trzecie – zagadnienia wyzwolenia obozu oraz statusu terenów poobozowych po zakończeniu wojny

    Charakter pierwszego zagadnienia - zarania obozu, omówiony został w początkowych rozdziałach (Introduction oraz The Construction of Concentration Camp Gusen). Jest to w pewnym stopniu pionierskie podejście do tych tematów zważywszy na bezprecedensowe połączenie analiz uwarunkowań lokalnych, nastrojów społecznych i historii lokalnych wspólnot (ST. Georgen, Gusen, Mauthausen, Lagenstein) z analizami polityki III Rzeszy i Inspektoratu Obozów Koncentracyjnych SS względem lokalizacji kompleksu obozowego Mauthausen-Gusen. Autorzy opisują szczegółowo sytuację polityczną w Austrii i konkretniej w Górnej Austrii w latach 20 i 30 XX wieku. Dla zobrazowania nastrojów i stopnia poparcia idei nazistowskich przez społeczeństwo Austrii zamieszczone są tabele z wynikami wyborów do parlamentu i władz lokalnych w latach 1923-1929 oraz 1930 (s.30-32). Powołując się na sytuację polityczną na terenie Górnej Austrii (po Anschluss`ie tzw. Oberdonau) i nastroje społeczne nieprzychylne partii nazistowskiej obalone zostaje twierdzenie o rzekomym „nagradzaniu” lokalnej wspólnoty poprzez lokalizację na tym terenie obozu (s. 31). Wyniki elekcji wskazują dużo mniejsze poparcie dla nazistów właśnie w  St. Georgen i Lagenstein (6%) w porównaniu do Wiednia (10%). Z kolei opisana została niechlubna działalność urodzonego w St. Georgen SS-Standartenfuehrer Franz Peterseil. Był on jednym z liderów zdelegalizowanego w Austrii ruchu narodowosocjalistycznego (s.35-36). Omówiono również pozycję kościoła katolickiego na tych terenach. Przytaczana jest w tym kontekście postać urodzonego właśnie w Górnej Austrii biskupa Linzu Johannesa Marii Gfoellner`a, który m.in. odmówił podpisania konkordatu pomiędzy austriackim kościołem katolickim, a państwem nazistowskim (s.23). Jednocześnie wspomniana jest haniebna dla austriackiego kościoła postawa arcybiskupa Wiednia kardynała Theodora Innitzer`a, który zniesławił się współpracą z nazistami (s.22). Wszystkie te informacje dają, o czym już wspominałem, bardzo ważny dla zrozumienia historii Mauthausen-Gusen kontekst społeczno-polityczny i odniesienie lokalne.

Drugi wspomniany wyżej obszar to aspekty ekonomiczne powstania i funkcjonowania obozów. Został on szczegółowo opisany w rozdziałach: The „Deutsch Erd- und Steinwerke GmbH” – an SS Enterprise, St. Georgen Becomes an Administrative Center of DEST, The War Forced DEST to Change Its Production oraz Underground Instalation B8- „Bergkristall”. W tym względzie książka jest nieocenionym źródłem dla zrozumienia tego co działo się w samym kompleksie, ale również wokół niego. Tak, jak w narracji na temat początków obozu, tak i w tej prowadzone w części poświęconej opisowi rozwijającej się machiny obozowej zauważamy zarówno odniesienia ogólne do polityki władz SS, jak i lokalne w stosunku do sytuacji najbliższych miejscowości. Mieszkańcy St. Gerogen, Gusen, czy Lagenstein sąsiadowali z obozami i trajektorie ich losów siłą rzeczy zostały wmieszane w represyjno-industrialne tryby kompleksu lagrowego. Tematy poruszane przez autorów są niełatwe ze względu chociażby na trudną terminologię handlowo-przemysłową oraz konieczność rozumienia zależności pomiędzy różnymi grupami interesów w samym SS, a także poza nim. Kto tworzył ten nieludzki scenariusz, w którym masy więźniów walczyły rozpaczliwie o kolejny dzień życia? Byli to malutcy ludzie, ze swoimi przyziemnymi ambicjami z jednej strony, a także prominentni funkcjonariusze nazistowskiego państwa bawiący się we władców świata z drugiej. Prawdopodobnie w przyszłości, kolejne przychodzące pokolenia będą pytały jeszcze dociekliwiej niż my teraz: jak do tego mogło dojść, kto za tym stał, co robili zwykli ludzie? Myślę, że ta książka będzie bardzo przydatna w szukaniu odpowiedzi na te pytania.

Wreszcie trzeci bardzo ważny w mojej ocenie obszar badawczy poruszony przez autorów to zagadnienia wyzwolenia kompleksu obozowego i powojenne dzieje pozostałości po nim. Tematy te przedstawione są w rozdziałach: Liberation and Final Days of the War oraz Epilogu. Dzięki wykorzystaniu w badaniach m.in. zasobów amerykańskiego National Archives and Records Administration (NARA) część poświęcona wyzwoleniu obozów jest potraktowana bardzo szczegółowo i dogłębnie. Autorzy analizują wnikliwie sytuacje geopolityczną w przededniu wyzwolenia Austrii. Warto pamiętać, że obozy i podobozy wchodzące w skład kompleksu Mauthausen-Gusen były wyzwalane przez wojska sprzymierzone dopiero pod koniec kwietnia i na początku maja 1945! Groźby wymordowania więźniów, kryzys humanitarny oraz chaos w Górnej Austrii, to atmosfera jaka towarzyszyła wojską alianckim w tamtych dniach. Dla żołnierzy-wyzwolicieli (doświadczonych już przecież przez okrucieństwa wojny) zetknięcie się z obozami było prawdziwym szokiem. Wtedy gdy przedstawiciele wolnego świata wkraczali w obręb ogrodzeń obozowych rozpoczął się nowy rozdział historii „byłego” już kompleksu. Do tego rozdziału bardzo wiele mogliby wnieść byli więźniowie-Polacy, których tysiące znalazło się wśród oswobodzonych. Wykorzystanie ich wspomnień i relacji napotyka wypominaną już barierę językową. Dlatego nie dziwi mnie tu brak w tekście odniesień do relacji wyzwolonych więźniów pochodzących z Polski. Uważam, że historycy z Polski powinni częściej wykorzystywać te wspomnienia i poprzez to oddawać je dla świata nauki. Bardzo zainteresowały mnie zebrane przez autorów informacje na temat powojennych losów terenów i obiektów poobozowych. W sposób krytyczny i bezstronny piszą oni o wieloletnich zaniechaniach w upamiętnianiu byłego KL Gusen, a także o pięknej karcie społecznej aktywności miejscowych działaczy. Dzięki wielu, często bezimiennym osobom uratowano dla potomności bezcenne relikty poobozowe.

    Wszyscy badacze wiedzą, że zawsze po decyzji o zakończeniu prac nad tematem badawczym pozostaje pewien niedosyt. Wciąż jeszcze chciałoby się pogłębić i uzupełnić swoje dociekania. Prawdopodobnie jest tak również w przypadku książki ST. GEORGEN-GUSEN-MAUTHAUSEN Concentration Camp Mauthausen Reconsidered. Jestem pewien, że nie jest to ostatnie słowo trójki autorów. Możliwe, że w przyszłości powstanie ich kolejna praca, być może uzupełniona o to, czego mi trochę brakowało. Mam na myśli m.in. sięgnięcie do przebogatych zbiorów wspomnień więźniów-Polaków zgromadzonych w Polsce. Z uwag praktycznych – w kolejnym wydaniu książki można pomyśleć o załączeniu niezmiernie pomocnych indeksów miejscowości i nazwisk. Jest to narzędzie bardzo przydatne, a nie wymagające dużego nakładu pracy.

    Jestem pewien, że publikacja ta, obok książek Stanisława Dobosiewicza i Hansa Marsalka dołączy do kanonu najważniejszych pozycji literatury historycznej związanej z badaniami dziejów kompleksu Mauthausen-Gusen. Trudno byłoby sobie wyobrazić prowadzenie poważnych badań historycznych nad tym kompleksem obozowym bez powoływania się na ustalenia poczynione przez autorów książki ST. GEORGEN-GUSEN-MAUTHAUSEN Concentration Camp Mauthausen Reconsidered.

Krzysztof Antończyk



Mauthausen Reconsidered
ISBN: 978-3-8334-7440-8























 
Advertisement
Joomla School Template by Joomlashack
School Joomla Templates and Joomla Tutorials